Effectiever omgaan met gevoelens van machteloosheid bij gaslighting

Gaslighting voorbeelden in de werkpraktijk

Gaslighting voorbeelden die professionals in de praktijk tegenkomen, zijn er in overvloed. Dit fenomeen komt vaak voor in alle relatievormen. Het kan verwoestende gevolgen hebben voor de geestelijke gezondheid van mensen. Gaslighting  is een vorm van psychologische manipulatie. Het herkennen en leren begeleiden van de effecten ervan is essentieel voor professionals in het sociaal domein.

In deze blog beschrijf ik voorbeelden therapeut Emma en een psychiater Ronald die daarin vastliepen.

  • Gaslighting komt in elke vorm van relaties voor – familie, werk, vriendschappen of maatschappelijke relaties;
  • Daar waar machtsverhoudingen een rol spelen, ligt het op de loer;
  • We leven momenteel in een gaslight cultuur, waardoor steeds meer professionals in het sociale domein hiermee te maken hebben;
  • Het is lastig om de dynamiek ervan te leren herkennen;
  • Professionals moeten alert zijn op subtiele signalen. Bijvoorbeeld adoratie, ontkenning van ervaringen, en het minimaliseren van gevoelens als schaamte;
  • Het kan zich uiten in het verdraaien van de werkelijkheid of het zaaien van twijfel;
  • Er zijn ervaringsgerichte strategieën om gaslighting te begeleiden.

gaslighting voorbeelden

Voorbeelden gaslighting – een praktijksituatie van Emma

Emma, een gedragstherapeut in de ggz kwam bij mij voor een leertraject. Ze wilde  gevallen van gaslighting beter leren begeleiden bij haar cliënten.

Tijdens de sessie wilde zij onderstaande casus gebruiken om haar te helpen onderzoeken om tot effectiever handelen te komen. Dankzij mijn aanpak ontwikkelde zij nieuwe kennis en inzichten  die zij voornam om toe te gaan passen.

Haar leerdoel was om gemakkelijk om te gaan met eigen gevoelens van machteloosheid indien zij de cliënten niet tot inzicht kon brengen van gaslighting binnen relaties.

Een gesprek bij mij over een  illustratieve gaslighting  verliep zo:

Ik: “De situatie begrijp ik als volgt: één van jouw cliënten vertelde dolenthousiast  over een nieuw idee voor een kunstproject dat ze thuis wilde uitvoeren. Haar partner reageerde als volgt:

‘Dat is echt heel leuk dat je zo denkt, maar vorige keer bleek jouw idee niet goed te werken. Je moet dat niet willen voor jezelf, de vorige keer werd je helemaal overstuur. Jij loopt meestal nogal hard van stapel. Het is fijn dat je denkt dat je daar goed in bent, maar realistisch gezien ben jij niet het type voor dit soort ideeën. Ik heb een ander voorstel waar je mij beter mee kunt helpen. Zullen we dat eerst aanpakken?’

Ik: Wat deed dit met jou toen je dit hoorde?”

Emma: “Het klinkt alsof de partner haar volledig ondermijnde en haar enthousiasme wegnam. Ik voel meteen een soort boosheid opkomen, maar ook machteloosheid. Want ze blijft het voor die man opnemen. Dát dus…. Ik weet dat ik dat niet moet voelen. Maar ik sla wel dicht en praat daarna uit mijn ‘hoofd’. Niet fijn. Maar hoe kan ik Lisa helpen een stap te maken?”

Jij: “Dat is een relevante vraag. Voordat wij naar Lisa gaan met onze aandacht,  richt ik mij eerst  op jouw eigen binnenwereld. Wat prikkelt jouw gevoel van machteloosheid bij haar?”

Emma: “Ik denk dat het komt doordat ik wil dat Lisa zich gezien en gehoord voelt, maar haar partner lijkt dat hier te ondermijnen.  Ik hoor haar er vaker over. Het lijkt wel alsof ik niet uit kan staan hoe vreselijk dat gedrag van hem is. Ik ken hem ook. Maar  elke interventie van mij om tot haar door te dringen is gedoemd te mislukken. Zij blijft hem ophemelen. Daar word ik een beetje gek van.”

Jij: “Laten we jouw machteloosheid onderzoeken in plaats van te denken dat je dit niet mag voelen als professional. Natuurlijk voel jij ook. Jij bent immers het instrument waarmee je werkt naar Lisa toe. Straks staat zij zichzelf ook niet toe om frustraties te voelen. Dus…voelen is jullie beider wegwijzer.  Jullie  dynamiek samen faciliteert namelijk de mogelijke verandering die zij onbewust verlangt.  

Je vertelt over je gevoel van een beetje gek worden om niet tot haar door te dringen. Wat zegt dat over jou als professional?”  

Emma: “Ja, dat is niet prettig. Ik ben zelf opgegroeid met een vrij dominante moeder waarbij ik de uitspraken van haar man wel herken. Het lijkt alsof ik nu denk van: o jee, zit ik dan niet in de overdracht/tegenoverdracht? Dat is echt niet goed als therapeut. Jee zeg, wat is dat lastig om te herkennen die voorbeelden van manipulatie.  Dan ga ik ook nog eens twijfelen aan mijn vakkundigheid. Het zegt over mij dat ik er wel echt onzeker van word, jaja. Balen”.

Jij: In hoeverre wil je onderzoeken of  je je  eigen blessures met betrekking tot  gaslight ervaringen misschien onbewust toch  projecteert? Is dat jouw onderzoeksvraag vandaag?

Emma: “Ja, ik wil echt wel weten of mijn eigen geschiedenis mijn professionele handelen beïnvloedt en hoe ik daarmee om kan gaan.”

Jij: “Dat is een heel professionele vraag. De context speelt mee dat wij allen momenteel leven  in een gaslight cultuur, waardoor het ook als professional zeer lastig wordt om zaken helder te onderscheiden. Daarmee kan ik je van dienst zijn.

Laten we beginnen met jouw eigen levenservaringen met een geval van gaslighting. Hoe herkende je dat dat vroeger met je is gebeurd?”

Emma: “Het heeft heel lang geduurd voordat ik besefte dat mijn moeder me emotioneel manipuleerde. Mijn ouders hadden geen goed huwelijk en zij was altijd bezig met haar eigen belang. Alcoholprobleem ook.  Ik voelde me vaak niet goed genoeg naar haar toe en cijferde mijn eigen gedachten en gevoelens weg. Het moest altijd gaan over haar. Maar ja, dat is toch voorbij? Ik ervoer geen zelfliefde  zoals jouw aanpak beoogt. Toen ik  doorkreeg  wat er gebeurde, voelde ik me wel zeer boos en verraden.”

Jij: “Het is nog actueel. Dat betekent: niet volledig  verwerkt? Ok. Das niet gek. Wanneer veranderde dat? Wanneer kreeg je het manipuleren in de gaten?

Emma: “Ik voel nog steeds een zekere boosheid, maar het gevoel van  triomf kwam toen ik de opleiding ging doen. Daar kwam natuurlijk ook een stuk zelfonderzoek bij kijken. Mijn innerlijke criticus scoorde torenhoog. Ik schrok me kapot. Toen begreep ik waarom en wie dit had veroorzaakt. Zij dus. Ik twijfelde volledig aan eigen kunnen.  Ik mocht als kind niet erg aan eigen behoeften toe komen. Anders kreeg ik een hele tirade van haar kant en daar was ik wel klaar mee. Ik dacht dat ik er vanaf was nu.

Jij: “Ongelooflijk. Wat een enorme sprong voorwaarts en wat fijn dat Lisa nu bij jou kan aanschuiven. Je begrijpt haar van binnen uit– dat is belangrijk. Alleen wil je het onderscheid tussen haar en jouw proces hier bij mij leren maken. Anders neem je haar over.  Dat wil je niet. Wat concludeer je zelf nu over je onderzoeksvraag?

Emma: Ja, ik realiseer me dat ik aan het projecteren ben. Dat was echt niet  zichtbaar voor mezelf. Alsof ik mezelf nog wil redden haha….jeetje. Idioot zeg.  Ik kan haar echter niet redden. Ik moet leren verantwoording te nemen voor eigen blessures. Ik heb mijn moeder ook jarenlang geadoreerd. Natuurlijk doet zij dat ook nog. Ontkenning. Wat stom zeg”.

voorbeelden gaslighting

Hoe Emma tot ander handelen kwam

Emma begon te begrijpen dat haar eigen voorbeeld van manipulatie juist een bron van kennis kon zijn. Alleen mits zij daar zelf ook ruimte aan gaf,  zonder haar pijn in de werkrelatie te betrekken.

Ze voelde zich al zekerder en merkte dat ze beter begreep hoe haar eigen ervaringen haar werk gunstig konden beïnvloeden. Ze wilde deze situatie ook  met collega’s bespreken tijdens intervisie.

We gingen terug naar de casus met Lisa. Emma stelde voor om Lisa te vragen hoe ze zich voelde/wat ze dacht toen haar partner haar regie uit handen nam. Voorts zou ze ook proberen haar eigen gevoelens van afwijzing te delen en hoe zij (los van Lisa)  tot bewustwording kwam. Hierdoor deed  Emma iets wezenlijk anders door op identiteitsniveau te werken. Op wie zij is als mens.

Deze verandering  zou Lisa ook kunnen helpen haar eigen gevoelens meer ruimte te geven over wie zij is. Dat verbindt. Vervolgens zou Emma haar kunnen begeleiden vanuit een gemengde rol van zowel bondgenoot als therapeut. Hiervoor gingen we nog verder in haar traject.

Emma voelde zich veel zekerder na deze illustratie indien ze cliënten begeleidde. Ze begreep nu beter hoe haar eigen ervaringen haar werk positief beïnvloeden. Ze zag in dat ze haar cliënten kon helpen om gaslighting te herkennen en zich ertegen te weren, net zoals ik haar had geholpen. Zo sneed het helingsproces aan twee kanten.

Emma nam zich het volgende voor:

  • Emma begon te begrijpen dat haar eigen voorbeeld van manipulatie juist een bron van kennis kon zijn, mits zij daar zelf ook ruimte aan gaf voor zichzelf;
  • Ze wilde deze situatie ook met collega’s bespreken tijdens intervisie om niet alleen aan te modderen.

Zij wilde experimenteren met nieuw handelen door:

  • Lisa te vragen hoe ze zich voelde/wat ze dacht toen haar partner haar overrulede:
  • Voorts zou ze ook proberen haar eigen gevoelens van afwijzing te delen en hoe zij tot bewustwording kwam. Deze verandering zou Lisa kunnen helpen haar eigen gevoelens meer ruimte te geven vanuit gelijkwaardigheid.

Vervolgens zou Emma haar kunnen begeleiden vanuit een gemengde rol van zowel bondgenoot als therapeut. Emma voelde zich veel zekerder na deze illustratie in geval ze cliënten begeleidde.

Ze zag in dat ze haar cliënten kon helpen om gaslighting te herkennen en zich ertegen te weren, net zoals ik haar had geholpen.

Gaslighting voorbeelden bij diagnostisering door een psychiater

Gaslighting voorbeelden komen ook voor in praktijken van psychiaters of andere medische specialisten. Ronald kwam bij mij om advies in te winnen.

Ronald: “Ik wil  graag wat met je bespreken. Ik heb casussen die me bezighouden en wil gebruik maken van jouw expertise.

Ik: Vertel bij welke casussen van psychologische manipulatie kan ik iets voor je betekenen?

Ronald: Ik heb in het verleden een cliënt gediagnosticeerd. Laten we hem Tim noemen van 16 jaar. Ik ken het fenomeen gaslighting dus niet zo goed, maar achteraf denk ik: zou dit van invloed kunnen zijn op een diagnose?

Ik:Wellicht. Vertel verder”.  

Ronald: “Tim groeide op in wat leek op het perfecte gezin, maar naarmate hij meer vertelde, denk ik achteraf gaslighting te hebben herkend in de relatie met zijn moeder. Maar ik ben er niet zeker van. Hij kreeg de diagnose autisme van mij.

Tim ervoer een gigantische prestatiedruk, maar  zij minimaliseerde  zijn gevoelens enorm. Natuurlijk begreep ik haar ook gezien zijn ongeleide gedrag. Maar zij maakte hem wijs dat hij zich vergiste als hij zijn eigen mening trachtte te ventileren.  Hij bouwde hierover onevenredig veel spanningen over op. Wat denk jij dat gaslighting daarin  een rol zou kunnen spelen?”

IK: “Je hebt een situatie uit het verleden met een jeugdige met zijn moeder waarover je nu twijfelt. Waardoor twijfel je precies?

Ronald: “Ik twijfel omdat ik niet zeker weet of ik de dynamiek tussen Tim en zijn moeder toentertijd goed heb begrepen. Zijn moeder leek zo betrokken en zorgzaam, perfect zelfs. Maar  Tim’s ervaringen suggereren dat ze zijn gevoelens systematisch minimaliseerde en hem aan zichzelf liet twijfelen. Ik vraag me nu echt af of ik de impact van haar gedrag op zijn welzijn en diagnose heb onderschat.”

Ik :”Je twijfelt of je nu anno 2024 anders kijkt naar het effect van haar gedrag op zijn welzijn. Dat is heel professioneel – gaslighting wordt steeds meer actueel. Wat maakte dat je specifiek hieraan denkt in deze casus?”

Ronald: “Tja, het was de manier waarop Tim beschreef dat zijn moeder voortdurend zijn gevoelens en ervaringen steeds opnieuw ondermijnde. Zij trok het blijkbaar niet dacht ik.

Ze vertelde hem steeds  dat hij het haar heel lastig maakte, dat hij  overdreef of zich dingen niet goed herinnerde. Om er vanaf te zijn? Met name toen hij hevig overstuur raakte vond zij dat zijn  aanvallen uiteindelijk de aanleiding vormden om een diagnose te stellen. Hij bouwde vreselijke spanningen op en werd een ongeleid projectiel met veel schoolverzuim.  Maar nu plaats ik het echter ook wel als een destructief patroon van emotionele manipulatie vanuit haar.”

Waar Ronald tot inzicht kwam

Ronald begreep dat we zijn eigen twijfel onder de loep namen in plaats van de focus op de cliënten te leggen.

Ik: Het is heel erg lastig – de bewuste  personen zitten niet fysiek voor ons hier om de dynamiek bevestigd te krijgen. Dat is wel de enige manier om er iets uit te kunnen concluderen.  We moeten waken voor invulling – dat gaat een eigen leven leiden. Wij hebben allen namelijk een gekleurde bril.  

Jouw  twijfel klinkt voor mij meer als aanleiding om te onderzoeken hoe je voorbeelden van gaslighting in de toekomst beter kan leren herkennen vermoed ik? Dat je dit ook als perspectief wilt meenemen? Waarvoor je kortom bij mij aanklopte. Klopt dat?

Ronald : “Dat klopt. Waar ik  moeite mee heb is dat ik mij afvraag af of de gedragingen die ik als symptomen van autisme interpreteerde, mogelijk ook reacties op langdurige gaslighting konden zijn?  Is dat een aannemelijke gedachte? Bijvoorbeeld, zijn moeite met emoties uiten en sociale interacties kunnen misschien ook worden verklaard door de constante prestatiedruk die hij thuis ervoer.”

Ik: Kan. In zijn algemeenheid is het herleidbaar dat het gezinssysteem waarin mensen met autisme opgroeien zeer van invloed  zijn op hun gedrag. En vice versa. Contextuele invloed heet dat. Gaslighting verhoogt de twijfel aan eigen vermogens, zeker bij mensen die met hoge gevoeligheid zijn geboren.

Ook bij de ouders kan dit de dynamiek  versterken. De gevoeligheid en in het zichzelf gekeerd blijven kan ook hun faalangst doen toenemen. En gevoelens van onmacht maskeren. Eigenlijk zou het kunnen dat in geval van Tim hij haar onbewuste angst om te falen overneemt? Blijft invulling.

Maar hij zou zichzelf daardoor kwijt kunnen raken.  Woedeaanvallen kunnen daarbij een wegwijzer worden van  ontlading. Als heling zou zij er in dit geval ook iets mee moeten dan.  Maar laten we het wel houden bij incidentele gaslighting. Het blijft maatwerk per gezinssituatie. .

Ronald: “Ik denk dat ik veel meer aandacht moet besteden aan de gezinsdynamiek en de interacties tussen de cliënt en zijn systeem. Onze systeemtherapeut kan daar wat mee. Ik zou meer voor me moeten gaan  zien wat er gebeurt in de praktijk. Beiden kunnen  vertellen wat er  gebeurt bijvoorbeeld  tijdens of na een woedeaanval. Ik wil horen hoe zij omgaan  met beider emoties om  proberen beter te begrijpen of er sprake is van manipulatief gedrag zoals gaslighting.”

IK: “Dat klinkt als een goede insteek.  Het herkennen van gaslighting kan echter zeer complex zijn en duidelijk verpakt worden door de gaslighter.  Een persoon als Tim zal ook kunnen proberen in zo een gesprek loyaal te zijn aan zijn moeder. Zij zal de perfecte cliënte willen uithangen naar jou. Het is beter hen beiden apart te bevragen en hen uit hun comfort te halen. Het is lastig om te herkennen indien het niet ligt in je eigen ervaring.

Ik zou als ervaringsprofessional ook kunnen meekijken om te adviseren bij gevallen van gaslighting in een multi-disciplinair overleg? Of een workshop gaslighting stoppen aanbieden voor jouw team aan de hand van een casus?

Ronald: ja zeker. Dat is een goed idee. Wij werken nog niet met ervaringsdeskundigen. Dit gesprek heeft me echt geholpen om beter te begrijpen waardoor dat zo belangrijk is.  Ik wil echt meer aandacht gaan besteden aan deze aspecten in mijn toekomstige consulten.”

Wat Emma en Ronald hielp om casussen van gaslighting  wel te begeleiden

Eigenlijk vervul ik een behoefte die professionals vaak hebben. Wat ik meemaak is dat ik teruglees hoezeer mijn deelnemers  verlangen naar zelfinzicht!  Je hóórt gewoon terug hoe zij 100 kilo lichter de deur uit stappen. Mét antwoorden over gevallen van gaslighting bij cliënten.

Ik creëer een leeromgeving zonder waarde oordeel. Werkelijk niets is schaamtevol.  Indien ik alleen dát al doe, normaliseer ik ieders innerlijke leefwereld. Die van de cliënt en van mijn deelnemers.  Ik weet precies waar je bent, want ik ben er zelf heel vaak geweest.  Ik wijs ieder de weg richting zelfliefde.  Bijna elke deelnemers herkent eigen levenservaringen met gaslighting zoals Emma.

Aan de ontspanning in hun lijf of soms de huilbuien merk ik hoe perfect mijn aanpak werkt. Zij  reflecteren moeiteloos. Zij zeggen dingen die ze nooit eerder zeiden! Of wisten. Eigen levensthema’s durven verkennen zoals macht, dominantie, angst voor falen of het ontberen van zelfliefde maken hen  zachter en meer empathische professionals.  Ronald was dolblij om zijn twijfel te hebben uitgezocht.

Emma bedankte me nog duizendmaal, omdat ik haar ervaringen direct toepasbaar maakte in haar  dagelijkse praktijk. Zij bereikte  een mijlpaal door zeker te staan in haar begeleiding om gaslighting te herkennen. Ze werkt nu meer vanuit diepe persoonlijke wijsheid.

Kennismaken?

We hebben  gezorgd dat deze professionals effectiever om gingen met machteloosheid bij gaslighting. Als professional heb jij  er ook   baat bij meer bewustzijn of zelfliefde te ervaren.  Wil jij dit ook?

Ik help je graag.

Plan een intake in om te weten of mijn aanpak bij je past. Je kunt ook interesse tonen voor de training  gaslighting  stoppen.

Wat kun je overwegen bij uitsluiting?

  •  Laat een sociogram maken om te begrijpen hoe buitengesloten worden plaatsvindt;
  • Investeer in zelfzorg. Zorg voor je eigen welzijn;
  • Onderzoek manieren om assertiever te worden;
  • Zoek externe ondersteuning of een training om hier effectiever om te gaan.